Machikoba no Techo ngày 1 tháng 10 năm 2026

Tháng mười đã đến.

Mùa thu là mùa của mực lá (aori).

Ở vùng biển từ biển Genkai đến bờ biển San’in, mùa câu mực ống ban đêm cũng đang đến hồi kết, và từ giờ đến tháng mười một sẽ chuyển sang mùa săn loại mực mà người vùng này gọi là budouika.

Mùa màng năm nào cũng quay vòng như nhau, nhưng tình hình biển thì năm nào cũng khác.

Thứ đến hôm qua vẫn câu được nhiều, hôm nay lại không cắn câu.

Cách làm đến hôm qua vẫn đúng, hôm nay lại không còn hiệu quả.

Điều này có lẽ không chỉ đúng với câu cá, mà cả thế giới sản xuất cũng vậy.

Chúng tôi chân thành cảm ơn quý vị đã luôn ủng hộ.

Tháng này, xin cho tôi kể một chút chuyện ngày xưa, về “thay đổi” và “học hỏi”.

Đó là câu chuyện về cố Genzo Kanagawa, người sáng lập KeyStone và cũng là cha tôi.

Ông là người sống cùng những bước đi của Nhật Bản thời hậu chiến, một người uyên bác, học rộng nhớ lâu.

Cha tôi sinh ra vào năm chiến tranh kết thúc. Ngày 1 tháng 10 là sinh nhật của cha.

Cũng như rất nhiều người thời ấy, đó hoàn toàn không phải là thời sung túc; tôi được nghe rằng trước hết là phải lo cái ăn.

Thời niên thiếu, cuối cùng cha cũng phải bỏ học cấp ba và buộc phải đi làm.

Sau đó, nhờ cơ duyên, cha vào làm ở một công ty sản xuất ngư cụ.

Điều mà cha phải đối mặt ở đó là

“Làm thế nào để sản xuất chính xác hơn, hiệu quả hơn?”

câu hỏi ấy.

Rồi vào khoảng tuổi ba mươi, cha gõ cửa một lớp học tư ở thành phố Takeo.

Một tay xách chai rượu sake lớn.

“Tôi không có tiền, xin thầy dạy tôi bằng thứ này.”

Thứ cha đi học là toán cấp ba.

Một người từng phải bỏ dở cấp ba, hơn mười năm sau lại tự mình đi học lại toán cấp ba.

Không phải vì muốn vào đại học, cũng không phải để đi thi.

Mà vì công việc cần đến.

Thời đó có rất nhiều đơn đặt hàng chì cho ngư dân, như chì dùng cho dây câu nhiều lưỡi và chì hình hòn đá, và có vẻ khuôn đúc cũng phần lớn vẫn dựa vào kinh nghiệm và cảm quan của thợ.

Nhưng như thế thì phải sửa khuôn hết lần này đến lần khác.

Tính thể tích từ hình dạng.

Suy ra kích thước từ trọng lượng cần có.

Suy nghĩ cách xử lý các đường cong.

Muốn nâng cao năng suất thì dù thế nào cũng cần đến toán học.

Vì vậy cha tôi đã đi học toán cấp ba.

Nghe nói cha bắt đầu từ vi tích phân, học lại từ đầu những phần toán mà công việc cần.

Thầy giáo ở lớp học nói với cha:

“Học trò người lớn thì đây là lần đầu tiên.”

Tôi được nghe kể như vậy.

Người thầy ấy tốt nghiệp Đại học Tokyo, và theo lời cha kể, trong thời chiến từng tham gia thiết kế tàu thuyền.

Nghe nói đó là một người thầy rất nghiêm khắc.

Bọn trẻ nếu lặp lại cùng một lỗi sẽ bị gõ nhẹ lên đầu bằng con dấu, nghe đâu là vậy.

Cha tôi vì đã là người lớn nên không bị như thế, nhưng cách dạy thì có vẻ cũng rất khắt khe.

Tôi thì không vào lớp học ấy.

Giờ nghĩ lại, cảm giác thật lạ, vừa hơi nhẹ nhõm, vừa tiếc vì đã không vào học. (cười)

Sau này, trên bàn của cha vẫn luôn có một cuốn sổ tay công thức toán học.

Học toán tự nó không phải là mục đích,

mà là học điều cần thiết để làm ra thứ cần thiết.

Với cha, toán học đúng là một “công cụ”.

Khi thời Showa gần kết thúc, đến lượt thời đại máy tính xuất hiện.

Cha cũng lao vào đó mà không chút do dự.

Dùng PC-9801, viết chương trình bằng N88-BASIC để xử lý hình khối ba chiều, rồi tiến tới CAD, CAM và máy công cụ NC.

Quản lý sản xuất thì dùng cơ sở dữ liệu, tự động hóa nhà máy thì lắp mạch điều khiển tuần tự bằng rơ-le.

Đúc nhựa, ép phun, sơn, gia công dây kim loại, gia công tia lửa điện, tự động hóa bằng robot.

Mối quan tâm của cha cứ thế lan rộng hết thứ này sang thứ khác.

Giờ nghĩ lại, cha quả là một người hơi khác thường.

Có lẽ vì phải suy nghĩ về tự động hóa và điều khiển máy móc, nên cha cũng hiểu rất rõ những chuyện của kỹ thuật điều khiển như phương trình vi phân hay biến đổi Laplace.

Vừa mới nói chuyện về chỉ mục trong câu lệnh SQL, ngay sau đó cha đã cầm trên tay chiếc egi kiểu Goto, loại egi “nuri” sơn theo lối xưa, và đang sơn nó.

Người vừa nhìn màn hình máy tính, khoảnh khắc sau đã giơ bề mặt sơn lên soi dưới ánh sáng và

“Xem chỗ này lớp sơn bóng đã bám chưa”

nói như thế.

Công nghệ mới và nghề thủ công truyền thống, tôi nghĩ, trong lòng cha không phải là hai thứ tách biệt.

Tất cả đều

“Làm thế nào để làm ra thứ tốt hơn?”

quy về điều đó.

Thời của cha, có sổ tay công thức toán học.

Thế hệ chúng tôi, xuất hiện Mathematica và MATLAB.

Và bây giờ, có Claude và ChatGPT.

Những điều ngày xưa phải tra cứu nhiều cuốn sách mới hiểu, nay AI giải thích chỉ trong vài giây.

AI viết cả chương trình.

AI tính toán giúp nữa.

Đây là một thời đại tiện lợi đến đáng sợ.

Thế nhưng, có một điều vẫn không thay đổi so với ngày xưa.

Ta muốn biết điều gì?

Ta muốn làm ra thứ gì?

Câu trả lời nhận được có thật sự đúng không?

Và sẽ dùng nó thế nào ở hiện trường?

Người suy nghĩ sau cùng vẫn là con người.

Dù AI có thông minh đến đâu, cũng không có nghĩa là ta không cần học nữa.

Ngược lại, chính vì công cụ trở nên mạnh mẽ, người sử dụng có lẽ càng bị đòi hỏi phải biết “nên hỏi điều gì” hơn bao giờ hết.

Nếu cha tôi vẫn còn sống, cha sẽ làm gì nhỉ.

Có lẽ cha sẽ mày mò Claude hay ChatGPT suốt cả ngày, vừa nói

“Xem này, cái này cũng làm được đấy”

rồi lại bắt đầu chế tạo một cỗ máy kỳ lạ nào đó.

Đó là người, vào khoảng tuổi ba mươi, đã xách chai rượu sake đi gõ cửa lớp học.

Hơn cả chuyện không học xong cấp ba,

chính là việc khi cần, cha đã quay lại học thêm lần nữa.

Tôi cảm nhận được con người của cha ở chính điều đó.

Công nghệ rồi sẽ cũ.

Máy móc cũng thay đổi.

Sổ tay công thức đã thành phần mềm, và phần mềm đang dần trở thành AI.

Nhưng,

không biết thì học.
Không làm được thì làm đến khi làm được.

Riêng thái độ ấy, dù thời đại có đổi thay thế nào, có lẽ cũng không bao giờ cũ.

Chính khi đã trưởng thành, việc học mới càng có ý nghĩa.

Mỗi lần nhớ đến câu chuyện chai rượu sake, tôi lại nghĩ như vậy.

Tháng này cũng xin cảm ơn quý vị đã ủng hộ.